SAYA sangat jarang mahu menulis atau menyentuh isu perlembagaan. Namun keputusan Mahkamah Tinggi pada Isnin yang menolak permohonan semakan kehakiman Datuk Seri Najib Razak mengenai"adendum" Titah Diraja untuk tahanan rumah telah membuka ruang perdebatan perlembagaan yang amat signifikan.
Walaupun keputusan tersebut berpaksikan kehendak Perkara 42 Perlembagaan Persekutuan, terdapat hujah-hujah substantif yang bersandarkan rantaian duluan mengikat (precedent) yang utuh, yang menunjukkan bahawa pendekatan mahkamah tersebut mungkin telah"mencairkan" (diluted) prerogatif perlembagaan Raja-Raja Melayu.
1. Kerangka Perlembagaan: Antara Mandat Prosedur dan Prerogatif Mutlak
Perkara 42 Perlembagaan Persekutuan memberikan kuasa eksklusif kepada Yang di-Pertuan Agong (YDPA) untuk mengurniakan pengampunan, penundaan hukum. Walaupun Perkara 40(1A) (pindaan 1994) mewajibkan YDPA bertindak mengikut nasihat, sejarah perundangan Malaysia melalui kes Sim Kie Chon v. Superintendent of Pudu Prison [1985] menegaskan bahawa pengampunan adalah"salah satu prerogatif tinggi"belas ihsan" (high prerogatives of mercy) yang boleh dititahkan oleh baginda sendiri.
Hujah bahawa YDPA terikat secara mutlak kepada nasihat Lembaga Pengampunan wajar disanggah berdasarkan kes Karpal Singh v. Sultan of Selangor [1988], di mana Mahkamah Tinggi memutuskan bahawa tidak mandatori bagi raja untuk bertindak mengikut nasihat lembaga tersebut. Ini membuktikan bahawa dalam zon"mercy", budi bicara peribadi baginda tetap mempunyai kedudukan yang unik dan luhur.
2. Doktrin"Non-Justiciability" (Ketidakadilan) dan Imuniti Diraja
Satu rantaian autoriti yang amat kuat menyokong hujah bahawa keputusan pengampunan adalah di luar jangkauan semakan kehakiman:
a) Superintendent of Pudu Prison v. Sim Kie Chon (No. 2) [1986]: Mahkamah Agung secara tuntas memutuskan bahawa pelaksanaan kuasa di bawah Perkara 42"mengikut sifatnya bukan satu tindakan yang boleh tertakluk kepada semakan kehakiman."
b) Juraimi bin Husin v. Pardons Board [2002]: Mahkamah Persekutuan mengesahkan bahawa meneliti proses pembuatan keputusan (termasuk isu kelewatan atau ketidakteraturan prosedur) secara tidak langsung akan menjadikan keputusan itu sendiri boleh diadili (justiciable), yang mana ianya dilarang sama sekali.
c) Kes Pengampunan Anwar Ibrahim (Court of Appeal, 2021): Mahkamah Rayuan mengekalkan prinsip bahawa mahkamah tiada bidang kuasa untuk menyemak atau mengesahkan keputusan prerogatif pengampunan.
d) G. Jiva & Ors v. PP (Mahkamah Persekutuan, 12 Nov 2025): Keputusan terbaharu ini menegaskan bahawa keputusan Lembaga Pengampunan di bawah Perkara 42 tidak boleh dicabar atau diadili oleh badan kehakiman. Sebarang ralat prosedur harus dirujuk semula kepada Lembaga melalui petisyen baharu, bukan melalui intervensi mahkamah.
Maka, apabila Mahkamah Tinggi dalam kes Najib mengisytiharkan adendum tersebut tidak sah atas dasar teknikal prosedur, ia dilihat telah melangkaui batas sempadan kehakiman yang telah lama terpelihara di bawah Perkara 32(1) mengenai imuniti YDPA.
3. Tahanan Rumah: Modaliti Pentadbiran vs. Prerogatif Pengampunan
Mahkamah Tinggi menganggap tahanan rumah sebagai sebahagian daripada pengampunan (Perkara 42) yang memerlukan nasihat lembaga. Namun, satu perspektif perundangan alternatif yang lebih progresif adalah melihat"tahanan rumah" sebagai satu modaliti pentadbiran penjara:
Seksyen 3 Akta Penjara 1995: Memberi kuasa kepada menteri untuk mewartakan mana-mana rumah atau tempat sebagai"penjara". Secara teknikal, kediaman peribadi boleh menjadi tempat tahanan yang sah melalui warta eksekutif.
Seksyen 43 Akta Penjara 1995: Membenarkan pelepasan banduan secara lesen (release on licence) di bawah seliaan.
Jika adendum YDPA ditafsirkan sebagai satu"arahan diraja" atau hasrat untuk menggunakan kuasa administratif di bawah Akta Penjara, maka isu penglibatan Lembaga Pengampunan menjadi kurang relevan.
Berdasarkan PP v. Lim Hiang Seoh [1979], YDPA boleh mempertimbangkan faktor di luar proses kehakiman, termasuk dasar awam dan kemanusiaan. Maka, kegagalan pihak eksekutif untuk menguatkuasakan"hasrat" baginda atas alasan teknikal Perkara 42 adalah satu tindakan yang mengutamakan bentuk (form) berbanding intipati (substance).
4. Remediasi dan Doktrin Kebolehasingan (Severability)
Sekiranya terdapat kecacatan prosedur dalam pengeluaran adendum tersebut, undang-undang awam tidak seharusnya membatalkannya secara ab initio. Doktrin kebolehasingan (severability) menunjukkan bahawa jika pengurangan hukuman (daripada 12 tahun ke 6 tahun) diterima sebagai sah, maka modaliti pelaksanaan (tahanan rumah) juga harus dihormati sebagai satu manifestasi belas ihsan yang integral.
Seperti yang disarankan dalam kes G. Jiva (2025), jalan keluar yang lebih harmoni dengan Perlembagaan adalah melalui"regularisasi", iaitu membawa semula isu tahanan rumah ini ke meja Lembaga Pengampunan untuk diformalkan, bukannya dengan cara menafikan kewujudan titah tersebut di mahkamah.
Kesimpulan
Keputusan Mahkamah Tinggi yang mengambil pendekatan strict legalism terhadap Perkara 42 berisiko mewujudkan anomali dalam doktrin pengasingan kuasa di Malaysia. Dengan mengetepikan titah tambahan YDPA, mahkamah bukan sahaja menyempitkan ruang pengampunan Diraja, malah seolah-olah mengabaikan peranan YDPA sebagai punca belas ihsan (fons misericordiae) yang tidak terikat sepenuhnya kepada mekanik birokrasi.
Dalam memelihara keluhuran Perlembagaan, kedaulatan Raja-Raja Melayu dalam hal ehwal pengampunan harus tetap kekal sebagai wilayah yang bebas daripada campur tangan kehakiman, demi menjaga keseimbangan ekosistem perlembagaan kita.
Walaupun Perkara 40(1A) Perlembagaan Persekutuan, yang diperkenalkan melalui pindaan 1994, menetapkan bahawa Yang di-Pertuan Agong hendaklah bertindak mengikut nasihat dalam pelaksanaan fungsi perlembagaan tertentu, peruntukan ini tidak wajar ditafsirkan secara terasing daripada konteks sejarah dan sifat unik kuasa pengampunan di bawah Perkara 42.
Rantaian autoriti seperti Sim Kie Chon, Juraimi Husin dan keputusan terkini Mahkamah Persekutuan menunjukkan bahawa kuasa pengampunan kekal sebagai prerogatif perlembagaan yang tinggi, bersifat belas ihsan, dan secara prinsipnya berada di luar semakan kehakiman.
Justeru, kewajipan bertindak atas nasihat di bawah Perkara 40(1A) hendaklah difahami sebagai mekanisme perlembagaan bagi memformalkan proses, bukan sebagai penghapusan sepenuhnya budi bicara Diraja dalam wilayah “mercy”, agar imbangan antara akauntabiliti demokratik dan kedaulatan institusi Diraja terus terpelihara
Perlu ditegaskan bahawa penulisan ini tidak bertujuan untuk mempertikaikan kedaulatan keputusan Mahkamah Tinggi atau menggantikan fungsi kehakiman dengan pandangan peribadi.
Sebaliknya, analisis ini dikemukakan dalam kerangka wacana perlembagaan yang sah, iaitu untuk menilai implikasi jangka panjang sesuatu tafsiran kehakiman terhadap keseimbangan kuasa antara cabang eksekutif, kehakiman dan institusi Diraja.
Dalam tradisi undang-undang perlembagaan, perbezaan pandangan terhadap skop dan had sesuatu kuasa bukanlah satu bentuk ketidakpatuhan kepada undang-undang, tetapi merupakan sebahagian daripada proses intelektual bagi memastikan Perlembagaan terus hidup, relevan dan berfungsi secara seimbang.
Akhirnya, persoalan sebenar yang wajar direnungkan bukan sekadar sama ada “titah adendum” tersebut memenuhi keperluan prosedur Perkara 42 secara ketat, tetapi sama ada pendekatan kehakiman yang terlalu formalis ini berpotensi menghakis sifat unik prerogatif pengampunan sebagai instrumen belas ihsan dalam ekosistem perlembagaan Malaysia.
Perbahasan ini kekal terbuka, sah dan wajar diteruskan dalam ruang akademik dan perundangan, demi memastikan bahawa keluhuran Perlembagaan tidak dipelihara melalui kepatuhan mekanikal semata-mata, tetapi juga melalui kefahaman mendalam terhadap roh, sejarah dan falsafah peruntukannya.
* Profesor Madya Dr Shahrul Mizan Ismail ialah pensyarah di Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia