Kisah belakang tabir Iskandar membina Pas Pandan dari bawah
BUKU My Journey Through Pas: The Invisible Man – Part 1 karya Dato’ Iskandar Abdul Samad menarik sekali sehingga saya menghabiskannya dalam tempoh kira-kira tiga jam.
Sukar untuk meletakkannya sebelum sampai ke halaman terakhir kerana hampir setiap bab membuka satu lagi sisi kehidupan politik penulis yang selama ini tidak diketahui umum.
Buku ini bukan sekadar autobiografi politik. Lebih penting, ia merupakan catatan tentang bagaimana sebuah parti politik dibina dari bawah melalui kerja organisasi yang tidak glamor, hubungan manusia, pengorbanan kewangan, kekalahan demi kekalahan dan kesediaan untuk terus bekerja ketika kemenangan masih jauh daripada jangkauan.
Ditulis dan diterbitkan sendiri oleh Iskandar, memoir ini mendapat kekuatannya daripada pengalaman panjang penulis.
Beliau pernah menjadi Naib Presiden Pas, Pesuruhjaya Pas Selangor, Ahli Dewan Undangan Negeri Chempaka dan anggota Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri Selangor selama sedekad. Kini beliau ialah Bendahari Pas Pusat.
Namun begitu, apa yang paling mengujakan saya bukanlah kesemua jawatan tersebut, tetapi kerana buku ini memperkenalkan seorang “unsung hero” politik yang sebahagian besar kerjanya dilakukan lama sebelum kemenangan dapat dibayangkan.
Perjalanan Iskandar sendiri luar biasa. Selepas hampir sedekad belajar dan bekerja di United Kingdom, beliau menyertai Pas pada 1991 apabila bapanya, Haji Abdul Samad Ahmad, yang merupakan petugas editorial di akhbar Utusan Melayu, membawa pulang borang keahlian dari surau.
Tiada pengumuman besar dan tiada cita-cita awal untuk menjadi pemimpin. Malah, pelantikannya sebagai Setiausaha Cawangan berlaku hampir secara kebetulan apabila beliau tiba lewat ke mesyuarat agung, namanya dicadangkan sebagai “Anak Haji Samad”, lalu dilantik sebelum sempat membantah.
Kenaikannya selepas itu pantas tetapi bermula daripada kerja organisasi. Pada 1992, beliau menjadi Setiausaha Lajnah Politik dan Pilihan Raya Ampang Jaya dan setahun kemudian Setiausaha Pas Kawasan.
Dalam hanya dua tahun selepas menjadi Setiausaha Cawangan, beliau sudah berada dalam struktur kepimpinan negeri.
Kisah Lembah Jaya mungkin contoh terbaik tentang politik sebagai proses jangka panjang.
Pada PRU 1995, Pas memasuki gelanggang bukan dengan keyakinan untuk menang tetapi untuk memperkenalkan parti dan membina tapak dalam kawasan bandar yang ketika itu sukar ditembusi.
Iskandar menjadi wakil calon kepada Haji Sarom Jais yang memperoleh hanya 3,849 undi, kalah tetapi tidak hilang deposit.
Empat tahun kemudian, apabila Iskandar sendiri bertanding di Lembah Jaya pada 1999, undinya melonjak kepada 12,013.
Walaupun masih kalah, jurang sudah mengecil dengan ketara. Menurut Iskandar, gelombang Reformasi memang membantu tetapi ia tidak mungkin menghasilkan perubahan sebesar itu tanpa cawangan, jentera, program masyarakat, kutipan dana dan hubungan dengan penduduk yang telah dibina bertahun-tahun.
Di sinilah nilai besar The Invisible Man. Sejarah pilihan raya lazimnya mengingati siapa menang dan siapa kalah. Iskandar pula menceritakan apa yang berlaku sebelum kemenangan menjadi berita. Falsafah politik akar umbinya dirumuskan ringkas: “Every vote had to be earned.”
Pas akhirnya memenangi Lembah Jaya melalui Khasim Abdul Aziz pada PRU 2008. Pada malam yang sama, Iskandar pula mencipta kejutan di N.21 Chempaka setelah beliau, yang memperoleh 12,528 undi, menewaskan calon Barisan Nasional, Nosimah Hashim yang memperoleh 11,480 undi, dengan majoriti tipis hanya 1,048 undi.
Lebih penting, kemenangan itu bukan fenomena sekali lalu. Pada PRU 2013, Iskandar mempertahankan Chempaka dengan prestasi yang jauh lebih kukuh.
Beliau meraih 23,117 undi berbanding 13,509 undi calon BN, Muhammad Faizal Sufar, sekali gus melonjakkan majoriti kepada 9,608 undi.
Perbandingan angka itu cukup menarik. Dalam tempoh hanya lima tahun, undi Iskandar meningkat lebih 10,000. Statistik tersebut memberi dimensi empirikal kepada naratif buku ini, iaitu sokongan politik boleh diperkukuhkan melalui kehadiran berterusan, pusat khidmat, hubungan dengan komuniti dan pengalaman mentadbir, walaupun faktor politik nasional juga memainkan peranan.
Lebih menarik ialah bagaimana Iskandar sampai ke Chempaka. Selepas persempadanan semula pada 2003 membahagikan Ampang Jaya kepada Ampang dan Pandan, beliau sebenarnya kecewa apabila dipilih mengetuai Pas Pandan.
Hubungannya jauh lebih kuat dengan cawangan di Ampang dan Lembah Jaya, tempat beliau telah bekerja dan bertanding sebelumnya. Namun begitu, keputusan organisasi diterimanya dan beliau memulakan semula kerja politik di kawasan baharu.
Menjelang PRU 2008 pula, Pas menilai peluangnya lebih baik di Chempaka berbanding di Pandan. Iskandar mencadangkan pertukaran kerusi dengan PKR, iaitu PKR mengambil Pandan dan Pas bertanding di Chempaka, dan cadangan itu dipersetujui oleh PKR.
Meskipun begitu, penentu kemenangan bukan sekadar rundingan kerusi kerana jentera telah membuka pusat khidmat, menjalankan program hampir setiap minggu, mendengar aduan dan membantu penduduk lama sebelum pilihan raya dipanggil. Mereka bukan orang asing yang hanya muncul apabila Parlimen dibubarkan.
Satu lagi kekuatan buku ini ialah keberaniannya membawa pembaca ke “dunia dalam Pas”.
Iskandar sendiri memasuki Pas dengan pelbagai persepsi. Ketika menghadiri tamrin di Bukit Fraser pada 1992, beliau menjangkakan program itu akan didominasi oleh ustaz, lulusan Timur Tengah serta mereka daripada latar pondok dan tahfiz.
Sebaliknya, beliau menemui penyelidik syarikat petroleum, pengatur cara teknologi maklumat, penjawat awam dan profesional. Malah, mereka yang mempunyai pendidikan agama formal sebenarnya minoriti.
Anekdot seorang peserta yang tiba-tiba bertanya, “Ini boring, tak ada bola ke?”, menyebabkan beliau melihat ahli Pas sebagai manusia biasa yang mempunyai humor, hobi dan minat seperti orang lain. Pengalaman tiga hari tersebut secara perlahan meruntuhkan tembok persepsinya.
Secara sosiologi, pengalaman ini menarik kerana stereotaip politik sering lahir daripada jarak sosial. Apabila seseorang tidak pernah berinteraksi dekat dengan sesuatu kelompok, imej kelompok tersebut mudah dibentuk oleh media, lawan politik atau imaginasi.
Memoir Iskandar memberikan gambaran dalaman yang lebih kompleks daripada persepsi satu dimensi terhadap Pas.
Buku ini juga tidak menggambarkan perjalanan penulis sebagai garis lurus menuju kejayaan. Iskandar mengakui pernah mengalami persahabatan dan kesetiaan tetapi turut melalui pengkhianatan, serangan, penghinaan, pujian dan keadaan apabila dirinya diketepikan. Beliau menegaskan: “This is my truth.”
Puncaknya menjelang PRU 2018. Seorang individu berpengaruh menawarkan beliau menyertai PKR, tetapi Iskandar menolak. Baginya, meninggalkan Pas selepas puluhan tahun ibarat meninggalkan sebuah keluarga. Keputusan itu memperoleh makna yang lebih mendalam apabila dibaca bersama apa yang berlaku selepasnya.
Selepas persempadanan semula, Chempaka dinamakan Pandan Indah. Dalam PRU 2018, Iskandar bertanding dalam pertandingan tiga penjuru dan tewas apabila hanya memperoleh 7,517 undi kepada Izham Hashim daripada Amanah yang bertanding menggunakan lambang PKR, yang memperoleh 24,914 undi, manakala calon BN, Mohd Haniff Koslan, memperoleh 8,528 undi.
Keputusan Iskandar menolak tawaran menyertai PKR boleh dibaca sebagai pertentangan klasik antara career rationality dengan organisational loyalty, iaitu antara laluan yang mungkin lebih selamat untuk kesinambungan kerjaya politik dengan kesetiaan kepada organisasi yang telah membentuk identitinya.
Dimensi profesional penulis turut membezakan memoir ini. Iskandar ialah arkitek yang belajar dan bekerja di United Kingdom serta pernah menjadi pensyarah di UiTM Shah Alam. Apabila dilantik sebagai Exco Perumahan, Pengurusan Bangunan dan Setinggan Selangor selepas kemenangan dalam PRU 2008, bidang profesionalnya bertemu secara langsung dengan dasar awam.
Tesis tahun akhirnya sendiri berkaitan perumahan kos rendah dan beliau pernah membantu komuniti setinggan berunding dengan pemaju serta agensi kerajaan.
Antara tindakan awalnya sebagai Exco ialah menggantung perobohan rumah setinggan sehingga penyelesaian yang boleh dilaksanakan ditemui. Portfolionya turut merangkumi perumahan mampu milik dan pengurusan pembangunan berstrata.
Bahagian ini penting kerana ia memperlihatkan perbezaan antara mengkritik sesuatu dasar ketika menjadi pembangkang dengan memikul tanggungjawab mencari penyelesaian setelah berada dalam kerajaan.
Kemahiran arkitek dan organisasinya turut muncul dalam pembangunan infrastruktur parti. Di Pandan, sebuah rumah separuh batu dan separuh kayu ditransformasikan menjadi markas kawasan yang mampu menampung 80 hingga 100 orang serta menjadi pusat operasi PRU 2004 dan PRU 2008.
Di peringkat negeri, Iskandar mengetuai jawatankuasa mencari dan membeli premis baharu sebelum Pas Selangor akhirnya berpusat di Presint Alami, Shah Alam, daripada Sementa.
Cerita mengenai bangunan itu sebenarnya cerita tentang pembinaan institusi. Kutipan dana akar umbi yang diejek lawan sebagai budaya “tin Milo” dilihat oleh penulis sebagai manifestasi pemilikan politik dalam kalangan ahli yang sanggup mengeluarkan wang sendiri.
Perjalanan daripada Sementa ke Presint Alami pula melambangkan transformasi Pas Selangor daripada kekuatan tradisional kepada organisasi yang cuba bertapak dalam masyarakat bandar.
Buku ini turut memberi bahan penting kepada satu persoalan yang lebih besar, iaitu bagaimana sebuah parti Islam berinteraksi dengan masyarakat majmuk?
Seawal 1995, jentera Pas Ampang Jaya telah menggunakan ahli berbahasa Cina untuk mendekati pengundi Cina di Tasik Permai dan menerangkan calon serta mesej parti.
Di Pandan, program masyarakat di markas pula terbuka kepada rakyat tanpa mengira kaum, agama dan umur serta menarik penyertaan berbilang kaum.
Kemudian, Pas, PKR dan DAP bukan sahaja bekerjasama dalam PRU 2008 tetapi mentadbir Selangor bersama selama dua penggal meskipun mempunyai ideologi, budaya dan keutamaan berbeza.
Iskandar mencatatkan bahawa hubungan itu tidak bebas daripada pertikaian, tetapi pentadbiran tetap dapat berfungsi.
Pengalaman tersebut tidak membuktikan bahawa formula politik Selangor suatu ketika dahulu boleh dipindahkan secara automatik kepada keadaan semasa.
Namun begitu, ia menyediakan rekod empirikal tentang bagaimana Pas pernah beroperasi dalam kawasan bandar dan berbilang kaum melalui khidmat masyarakat, hubungan interpersonal, calon setempat dan kerjasama rentas parti.
Dari sudut itu, pengalaman Iskandar wajar dikaji ketika membincangkan cabaran Pas di Pantai Barat Semenanjung serta konteks yang berbeza di Sabah dan Sarawak.
Satu lagi keistimewaan buku ini ialah ia ditulis sepenuhnya dalam bahasa Inggeris. Bagi sebuah memoir oleh pemimpin kanan Pas, pilihan bahasa tersebut membuka jendela kepada pembaca yang mungkin tidak membaca akhbar Harakah, tidak menghadiri ceramah Pas atau tidak memahami budaya dalaman parti.
Gaya Iskandar yang berterus terang dan bersahaja dengan itu boleh berfungsi sebagai bahan kepada pembaca luar untuk menilai Pas melalui pengalaman seseorang yang berada di dalam organisasi itu sendiri, termasuk idealisme, kekuatan, konflik, kekecewaan dan pengorbanannya.
Judul The Invisible Man akhirnya tepat menggambarkan intipati buku ini. Politik tidak hanya dibina oleh presiden, menteri besar, calon terkenal atau wajah yang muncul di televisyen.
Di belakang keputusan pilihan raya terdapat orang yang menelefon ahli seorang demi seorang, menghantar surat ke rumah, mencari seorang pengundi di pasar, mengutip wang, mendirikan markas, mendengar masalah penduduk dan kembali bekerja selepas kalah.
Iskandar merumuskan idealisme politiknya melalui lima unsur, iaitu pengorbanan, komitmen, ketekunan, kesetiaan dan objektif yang jelas.
Itulah kekuatan sebenar The Invisible Man. Ia bukan sekadar kisah seorang Bendahari Pas Pusat atau bekas Naib Presiden Pas. Ia ialah mikrosejarah pembinaan sebuah gerakan politik melalui mata seorang arkitek yang akhirnya bukan sahaja membina bangunan, tetapi turut membantu membina organisasi, jaringan masyarakat dan kapasiti politiknya.
*Dr Kamarul Zaman Haji Yusoff ialah penulis buku “Warisan Perjuangan 70 Muktamar Pas: Dari Madrasah ke Parlimen” (2025) dan buku “Pas Menuju Putrajaya” (2026).
Muat turun aplikasi Sinar Harian. Klik di sini!
