Ilusi besar reformasi: Bagaimana Malaysia mengukuhkan pemusatan kuasa di sebalik retorik perubahan
SEJAK tiga tahun kebelakangan ini, rakyat Malaysia berulang kali diberitahu bahawa reformasi institusi akhirnya telah tiba.
Kita dijanjikan Akta Perolehan Kerajaan bagi membanteras rasuah, Akta Kebebasan Maklumat bagi memperkukuh ketelusan, sebuah Ombudsman bagi meningkatkan kebertanggungjawaban, serta pemisahan Peguam Negara dan Pendakwa Raya yang telah lama dinantikan untuk memperkukuhkan kedaulatan undang-undang.
Di atas kertas, kerajaan ini kelihatan sebagai antara kerajaan yang paling komited terhadap agenda reformasi dalam beberapa dekad kebelakangan ini.
Namun di sebalik tajuk-tajuk utama yang mengagumkan dan pengumuman yang disusun dengan teliti, satu corak yang membimbangkan dan berbahaya mula terserlah.
Daripada merombak struktur yang membolehkan penyalahgunaan kuasa berlaku di bawah pentadbiran terdahulu, banyak daripada apa yang digelar sebagai reformasi ini sekadar mereka bentuk semula struktur tersebut.
Dominasi Eksekutif terus dikekalkan, mekanisme semak dan imbang yang bermakna terus dilemahkan, dan gambaran seolah-olah reformasi telah berlaku diwujudkan tanpa pengagihan semula kuasa secara asas.
Rang Undang-Undang Kebebasan Maklumat (FOI) 2026 yang telah dibentangkan merupakan contoh paling jelas pendekatan ini.
Undang-undang kebebasan maklumat diwujudkan atas satu prinsip yang mudah: maklumat yang dipegang oleh kerajaan, secara asasnya, adalah milik rakyat kecuali terdapat alasan yang kukuh untuk tidak mendedahkannya.
Prinsip ini diiktiraf dalam demokrasi matang serta termaktub dalam piawaian hak asasi manusia antarabangsa. Namun, perundangan yang dicadangkan di Malaysia membalikkan prinsip tersebut.
Rang Undang-Undang ini secara jelas menyatakan bahawa ia tidak mewujudkan hak substantif terhadap maklumat, mengekalkan Akta Rahsia Rasmi (OSA) secara keseluruhannya, memperkenalkan pengecualian yang luas tanpa ujian kemudaratan yang bermakna atau pengecualian berasaskan kepentingan awam, malah menghendaki pemohon memberikan justifikasi mengapa mereka ingin mendapatkan maklumat.
Lebih membimbangkan, ia menjadikan satu kesalahan jenayah penggunaan maklumat yang diperoleh secara sah sekiranya digunakan bagi tujuan yang berbeza daripada tujuan asal yang dinyatakan dalam permohonan.
Sesuatu maklumat sering kali mendedahkan fakta baharu yang mustahil dijangka ketika permohonan dibuat.
Menjenayahkan penggunaan maklumat tersebut bukan sahaja tidak seimbang, malah bercanggah secara asas dengan prinsip ketelusan, kewartawanan dan kebertanggungjawaban demokratik.
Mungkin peruntukan yang paling membimbangkan ialah Fasal 22 yang memperuntukkan bahawa tiada apa-apa dalam Akta ini boleh ditafsirkan sebagai suatu kebebasan asasi di bawah Bahagian II Perlembagaan Persekutuan.
Peruntukan ini amat luar biasa sehingga menimbulkan kebimbangan yang serius.
Daripada memperkukuhkan demokrasi berperlembagaan, perundangan ini seolah-olah menjauhkan dirinya daripada Perlembagaan dengan secara jelas menafikan sebarang hubungan antara hak mendapatkan maklumat dengan jaminan kebebasan bersuara di bawah Perkara 10.
Hakikatnya, Kerajaan sedang memperkenalkan satu undang-undang Kebebasan Maklumat yang secara nyata mengelakkan pengiktirafan hak mendapatkan maklumat sebagai suatu hak berperlembagaan.
Malangnya, ini bukanlah contoh yang terpencil.
Tahun lalu, kebimbangan yang sama turut dibangkitkan berhubung Akta Perolehan Kerajaan.
Ia juga dipersembahkan sebagai satu reformasi bersejarah dan perundangan perolehan kerajaan yang pertama serta menyeluruh di Malaysia.
Namun di sebalik retoriknya, wujud corak yang sama. Daripada menyahpusatkan tadbir urus perolehan dan memperkukuh pengawasan bebas, Akta tersebut telah memusatkan kuasa yang besar kepada Kementerian Kewangan.
Budi bicara yang luas terhadap dasar, prosedur dan pengecualian perolehan terus tertumpu kepada pihak Eksekutif, manakala pelbagai pengecualian yang luas terus melindungi kategori penting perolehan daripada penelitian awam yang bermakna.
Sektor kritikal seperti perolehan pertahanan pula kekal sebahagian besarnya terlindung daripada langkah ketelusan yang menyeluruh walaupun merupakan antara sektor yang paling berisiko terhadap rasuah.
Jika dilihat secara berasingan, setiap undang-undang ini mungkin kelihatan sekadar mempunyai kelemahan teknikal yang boleh diperbaiki melalui pindaan pada masa hadapan.
Namun apabila dilihat secara keseluruhan, ia mendedahkan sesuatu yang jauh lebih besar dan disengajakan.
Ia mencerminkan satu falsafah tadbir urus yang sedang berkembang, di mana reformasi diperkenalkan tanpa mengubah secara asas keseimbangan kuasa institusi.
Oleh itu, persoalannya bukan lagi sama ada undang-undang reformasi diwujudkan, tetapi sama ada reformasi tersebut benar-benar memindahkan kuasa daripada Eksekutif kepada Parlimen, institusi pengawasan bebas, badan kehakiman dan akhirnya kepada rakyat Malaysia.
Semakin hari, jawapannya kelihatan semakin jelas: tidak.
Ironinya, keadaan ini menimbulkan cabaran yang berbeza berbanding pentadbiran terdahulu.
Kerajaan-kerajaan sebelum ini sering dikritik kerana gagal melaksanakan reformasi institusi.
Pentadbiran hari ini pula berdepan risiko yang mungkin lebih berbahaya, iaitu menginstitusikan kawalan Eksekutif di bawah nama reformasi.
Apabila kerajaan gagal melakukan reformasi, rakyat mengetahui bahawa reformasi itu tidak berlaku.
Namun apabila kerajaan menggubal undang-undang yang membawa label ketelusan, kebertanggungjawaban dan integriti sambil secara senyap mengekalkan dominasi Eksekutif, reformasi menjadi jauh lebih sukar untuk dipersoalkan.
Institusi baharu diwujudkan, undang-undang diluluskan, komitmen antarabangsa dirujuk dan janji reformasi kelihatan dipenuhi, sedangkan penumpuan kuasa yang sebenar masih kekal hampir tidak berubah.
Inilah yang menjadikan pencucian imej reformasi melalui perundangan begitu berbahaya.
Akta Perolehan Kerajaan, Rang Undang-Undang Kebebasan Maklumat dan beberapa aspek dalam cadangan rangka kerja Ombudsman semuanya menimbulkan kebimbangan yang sama.
Daripada bertanya sama ada undang-undang baharu telah digubal, rakyat Malaysia sepatutnya bertanya satu soalan yang jauh lebih asas: siapakah yang sebenarnya memegang kuasa selepas reformasi ini berkuat kuasa?
Reformasi institusi yang tulen memerlukan kerajaan melepaskan kuasa, bukannya sekadar menyusun semula prosedur pentadbiran.
Ia memerlukan kesediaan menerima penelitian, memperkasakan badan pengawasan bebas serta mewujudkan mekanisme yang benar-benar mampu mempertanggungjawabkan pihak Eksekutif tanpa campur tangan politik.
Reformasi yang mengekalkan dominasi Eksekutif bukanlah reformasi yang transformatif. Ia hanyalah pemodenan pentadbiran yang diselindungkan sebagai kemajuan perlembagaan.
Malaysia sedang menghampiri satu detik penting dalam sejarah perlembagaannya.
Keyakinan rakyat terhadap institusi masih rapuh, dan rakyat menuntut kebertanggungjawaban yang sebenar, bukannya pencapaian legislatif yang dipasarkan dengan baik.
Meluluskan undang-undang Kebebasan Maklumat yang mengukuhkan budaya kerahsiaan atau undang-undang perolehan yang memusatkan kuasa hanya akan menghakis kepercayaan awam yang kononnya ingin dipulihkan melalui reformasi tersebut.
Reformasi institusi tidak seharusnya diukur berdasarkan jumlah Rang Undang-Undang yang diluluskan di Parlimen.
Sebaliknya, ia harus diukur melalui satu ujian yang jauh lebih mudah tetapi lebih penting: siapakah yang sebenarnya melaksanakan kuasa selepas sesuatu undang-undang berkuat kuasa?
Jika jawapannya masih pihak Eksekutif, maka sistem itu belum benar-benar berubah. Yang berubah hanyalah penampilannya.
Malaysia berhak mendapat lebih daripada sekadar reformasi bersifat simbolik.
Malaysia berhak memiliki institusi yang benar-benar mengagihkan kuasa, memperkukuh pengawasan bebas, melindungi kebebasan berperlembagaan dan meletakkan kebertanggungjawaban kerajaan kembali kepada pemilik sebenar kuasa itu—iaitu rakyat.
*Pushpan Murugiah ialah Perunding Tadbir Urus, Integriti & Pencegahan Rasuah
Muat turun aplikasi Sinar Harian. Klik di sini!
