SEORANG pegawai kanan kerajaan yang berintegriti pernah menggambarkan pakatan menipu tender melalui analogi yang ringkas tetapi cukup berkesan: kerajaan memesan sebuah motosikal, tetapi menerima sebuah basikal, sedangkan bayaran dibuat pada harga sebuah kereta.
Analogi ini menggambarkan bagaimana perolehan awam boleh dimanipulasi sehingga menyebabkan harga melambung, kualiti kerja merosot dan wang pembayar cukai dibazirkan. Apabila kontraktor berpakat dan pegawai gagal melaksanakan tanggungjawab mereka, rakyat akhirnya menanggung akibatnya.
Pakatan menipu tender (bid rigging) bukan sekadar ketidakpatuhan dalam proses perolehan. Ia merupakan satu bentuk pakatan sulit yang menjejaskan persaingan yang adil, melemahkan akauntabiliti awam dan boleh membuka ruang kepada rasuah. Bahaya sebenarnya ialah sesuatu tender mungkin kelihatan kompetitif, sedangkan keputusan pemenangnya telah ditentukan secara rahsia lebih awal.
Masalah yang menelan belanja besar Malaysia memperuntukkan RM81 bilion bagi perbelanjaan pembangunan Persekutuan pada tahun 2026, meningkat kepada RM83 bilion pada tahun 2027. Dengan pelaburan awam yang begitu besar dalam infrastruktur, pengangkutan dan pelbagai projek pembangunan, usaha mencegah pakatan menipu tender, rasuah dan pembaziran amat penting bagi melindungi wang pembayar cukai.
Bekas Ketua Audit Negara pernah menganggarkan bahawa sehingga 30% daripada nilai projek awam berpotensi hilang akibat salah urus dan rasuah, sekali gus boleh menyebabkan Malaysia menanggung kerugian berbilion-bilion ringgit. Tindakan penguatkuasaan terkini menunjukkan betapa seriusnya masalah ini. Pada Februari 2025, Suruhanjaya Persaingan Malaysia (MyCC) mengenakan penalti berjumlah kira-kira RM92.88 juta terhadap lapan perusahaan berhubung pakatan menipu tender yang melibatkan tiga tender infrastruktur awam bernilai kira-kira RM474 juta.
Pada September 2026, MyCC turut mengenakan penalti kewangan terkumpul kira-kira RM1.18 juta terhadap enam perusahaan kerana pakatan menipu tender berkaitan tender pembekalan makanan bernilai RM5.71 juta. Kes ini menunjukkan bagaimana pakatan sulit boleh menjejaskan persaingan, termasuk dalam urusan perolehan kerajaan yang rutin. Kes-kes ini memberikan satu pengajaran penting: kewujudan prosedur tender tidak menjamin persaingan yang tulen. Sistem perolehan boleh dimanipulasi apabila pembida berpakat, pengawasan lemah atau pegawai gagal mengambil tindakan terhadap tanda-tanda amaran.
Bagaimana pakatan menipu tender dilakukan? Pakatan menipu tender berlaku apabila pembida bersepakat secara rahsia untuk mengemukakan tawaran, bukannya bersaing secara bebas.
Empat bentuk pakatan yang lazim perlu diberikan perhatian khusus.
1. Penarikan diri pembida (Bid Suppression) Pembida yang berpotensi bersaing bersetuju untuk tidak mengemukakan tawaran, sekali gus membolehkan kontraktor lain memenangi tender.
2. Giliran memenangi tender (Bid Rotation) Kontraktor bergilir-gilir memenangi tender, mewujudkan gambaran seolah-olah persaingan berlaku sedangkan peluang perolehan telah dibahagikan sesama mereka.
3. Pembahagian pasaran (Market Division) Pesaing membahagikan kontrak mengikut kawasan geografi, pelanggan atau jenis projek bagi mengurangkan persaingan dalam kawasan yang telah dipersetujui.
4. Bidaan pelengkap (Complementary Bidding) Pembida mengemukakan tawaran yang sengaja dibuat tidak menarik atau terlalu mahal supaya tawaran kontraktor pilihan kelihatan lebih kompetitif dan berpeluang menang.
Pakatan sedemikian mungkin turut melibatkan bayaran komisen haram, hubungan yang tidak didedahkan atau persetujuan untuk berkongsi kerja subkontrak. Walau bagaimanapun, keadaan yang mencurigakan semata-mata tidak membuktikan berlakunya pakatan sulit. Penyiasat perlu mengesahkan fakta melalui bukti yang kukuh.
- Tanda amaran yang tidak boleh diabaikan pegawai perolehan, juruaudit dalaman dan penyiasat tidak seharusnya hanya melihat harga terendah. Mereka perlu meneliti keseluruhan proses pembidaan.
Antara tanda amaran yang perlu diberikan perhatian ialah:
* Kontraktor yang sama berulang kali memenangi tender di kawasan tertentu walaupun terdapat pesaing lain yang berkeupayaan.
* Beberapa tawaran mengandungi ayat, kesilapan luar biasa, format atau corak harga yang hampir serupa.
* Pembida yang kononnya bersaing berkongsi maklumat hubungan, alamat, akaun e-mel atau mempunyai hubungan lain yang tidak dapat dijelaskan.
* Pembida yang gagal kemudiannya dilantik sebagai subkontraktor oleh kontraktor yang berjaya.
* Pembida menarik diri secara tiba-tiba atau mengemukakan harga yang terlalu tinggi sehingga menjadikan tawaran pihak lain kelihatan lebih menarik.
* Harga tender jauh lebih tinggi daripada anggaran pasaran yang munasabah tanpa justifikasi yang mencukupi.
Analisis data boleh membantu mengenal pasti corak yang mencurigakan. Sebagai contoh, Hukum Benford boleh digunakan sebagai salah satu kaedah saringan bagi set data angka tertentu. Perbandingan harga, rekod pembidaan terdahulu dan hubungan antara kontraktor juga boleh mendedahkan anomali. Namun begitu, alat analisis ini hanya memberikan petunjuk, bukannya bukti salah laku. Dapatan perlu dinilai berdasarkan sifat data, keadaan pasaran, bukti dokumentari dan penjelasan pihak yang terlibat.
Integriti mesti mendahului teknologi sahaja tidak mampu menghapuskan pakatan menipu tender. Platform perolehan yang paling canggih sekalipun akan gagal jika pegawai mengabaikan tanda amaran, memanipulasi spesifikasi atau tunduk kepada tekanan individu berpengaruh. Walaupun perolehan elektronik meningkatkan ketelusan dan kawalan, keberkesanannya tetap bergantung kepada integriti manusia dan tadbir urus, termasuk tingkah laku beretika, akauntabiliti serta pengawasan yang bertanggungjawab oleh pihak yang mengendalikan dan menguatkuasakan sistem tersebut.
Pencegahan yang berkesan memerlukan komitmen kepimpinan tertinggi yang jelas dan tegas. Ini perlu disokong oleh tender yang telus, penilaian bebas, pengisytiharan konflik kepentingan, rekod audit yang boleh dipercayai, penelitian terhadap perubahan kontrak dan kualiti hasil kerja, serta perkongsian maklumat antara pihak berkuasa untuk mengesan ketidakaturan yang berulang. Paling penting, keputusan perolehan mesti dilindungi daripada campur tangan politik, hubungan peribadi dan kepentingan tertentu. Pegawai perlu berani mempersoalkan arahan yang meragukan, merekodkan kebimbangan mereka dan melaporkan salah laku yang disyaki melalui saluran yang sewajarnya.
Akta Perolehan Kerajaan 2026 (Akta 882) menyediakan kerangka perundangan yang penting. Namun, undang-undang mesti disertai pelaksanaan, penguatkuasaan dan akauntabiliti yang berkesan. Peraturan tidak membawa makna yang besar sekiranya pelanggaran tidak dikenakan akibat yang setimpal. Hakikatnya, pakatan menipu tender merupakan pengkhianatan terhadap amanah rakyat. Setiap ringgit yang hilang akibat harga melambung atau kualiti kerja yang dikompromi ialah wang yang sepatutnya boleh digunakan untuk membina jalan raya yang lebih baik, menyediakan sekolah dan hospital yang berkualiti serta memperkukuh perkhidmatan awam yang penting.
Tadbir urus yang baik memerlukan persaingan tulen, harga yang munasabah, hasil kerja berkualiti dan nilai terbaik untuk wang yang dibelanjakan, bukannya sekadar mematuhi prosedur tender. Perolehan yang berkesan bukan hanya bergantung kepada harga terendah, tetapi turut menuntut ketelusan, akauntabiliti dan kawalan yang kukuh sepanjang keseluruhan kitaran perolehan. Apabila motosikal dibayar pada harga sebuah kereta, seseorang mesti berani bertanya mengapa. Soalan itu perlu ditanya sebelum kontrak dianugerahkan, bukannya selepas wang rakyat lesap.
Di bawah undang-undang jenayah dan Akta Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia (SPRM) 2009, kesalahan rasuah tertentu tidak tertakluk kepada had masa pendakwaan yang umum. Oleh itu, seseorang masih boleh disiasat dan didakwa selepas bertahun-tahun, termasuk selepas bersara, tertakluk pada peruntukan undang-undang yang berkenaan.
*Datuk Seri Dr Akhbar Satar ialah Presiden, Malaysian Integrity and Governance Society (MIG) dan professor kriminologi, Universiti HELP