WAKAF bukan sekadar tanah untuk dibina masjid, surau atau tanah perkuburan.
Lebih daripada itu, wakaf ialah satu instrumen ekonomi yang mempunyai potensi besar untuk membina kekuatan umat jika diurus secara strategik, profesional dan berani keluar daripada pendekatan konvensional.
Persoalannya, selepas puluhan tahun institusi wakaf berkembang di negara ini, sejauh mana aset wakaf benar-benar dimanfaatkan untuk kepentingan ekonomi dan sosial umat Islam?
Persoalan ini wajar ditanya kerana Malaysia mempunyai jumlah aset wakaf yang besar, termasuk tanah yang bernilai tinggi, tetapi sebahagiannya masih belum dibangunkan secara produktif.
Jika aset tersebut dibiarkan tanpa pembangunan yang sewajarnya, ia bukan sekadar isu hartanah yang tidak dimanfaatkan, tetapi peluang ekonomi yang terlepas.
Bayangkan sekiranya sebahagian tanah wakaf di lokasi strategik dibangunkan sebagai pusat perniagaan, kompleks pendidikan, hospital, rumah mampu milik, pusat keusahawanan atau projek komersial yang menjana pendapatan berterusan.
Hasilnya bukan sahaja dapat membiayai aktiviti keagamaan, malah boleh disalurkan kepada pendidikan, kesihatan, kebajikan dan pembangunan masyarakat.
Inilah sebenarnya roh wakaf yang perlu diperluaskan. Jangan biarkan aset wakaf beku. Antara cabaran utama ialah pengurusan aset wakaf yang tidak produktif.
Nilai aset wakaf di Malaysia sering dianggarkan pada skala yang sangat besar, termasuk angka sekitar RM1.3 trilion yang pernah disebut dalam pelbagai perbincangan mengenai potensi aset wakaf negara.
Namun nilai aset semata-mata tidak bermakna jika sebahagian besar daripadanya tidak dapat dimanfaatkan atau menghasilkan pulangan.
Tanah yang terletak di lokasi strategik tetapi dibiarkan kosong tidak akan memberi manfaat ekonomi hanya kerana ia berstatus wakaf.
Begitu juga aset yang mempunyai nilai pasaran tinggi tetapi berdepan masalah dokumentasi, status pemilikan, pembiayaan atau kekangan pembangunan.
Di sinilah pengurusan wakaf memerlukan pendekatan baharu. Institusi wakaf bukan sahaja memerlukan pegawai yang memahami hukum dan pentadbiran agama, tetapi juga kepakaran dalam bidang hartanah, kewangan Islam, pelaburan, undang-undang, perancangan bandar dan pengurusan projek.
Masalah dokumen, masalah generasi
Satu lagi persoalan yang tidak boleh dipandang ringan ialah kewujudan tanah yang didakwa diwakafkan oleh generasi terdahulu tetapi tidak mempunyai dokumentasi yang lengkap.
Ada wakaf yang berlaku melalui lisan, berdasarkan kefahaman dan kepercayaan masyarakat pada masa lalu. Ketika itu, mungkin tidak terlintas keperluan menyediakan dokumentasi terperinci seperti yang diperlukan dalam sistem pentadbiran tanah moden.
Namun apabila generasi berubah, waris bertukar, nilai tanah meningkat dan pembangunan bandar berkembang, ketiadaan dokumen boleh menjadi masalah besar.
Tanah yang sepatutnya menjadi aset kekal untuk umat akhirnya berdepan persoalan status, pendaftaran dan tuntutan. Justeru, proses mengenal pasti, dokumentasi dan mendaftarkan aset wakaf perlu diberikan perhatian serius.
Jangan sampai tanah wakaf hanya dikenali sebagai wakaf apabila berlaku pertikaian.
Satu lagi cabaran yang sering dibincangkan ialah kedudukan wakaf di bawah bidang kuasa negeri. Setiap negeri mempunyai Majlis Agama Islam Negeri (MAIN) sebagai pemegang amanah tunggal wakaf, tertakluk kepada kerangka undang-undang negeri masing-masing.
Struktur ini mempunyai asas perlembagaan dan tidak boleh dilihat secara simplistik sebagai sesuatu yang perlu dihapuskan. Namun dalam masa yang sama, perbezaan pentadbiran antara negeri tidak seharusnya menyebabkan inovasi wakaf bergerak terlalu perlahan.
Malaysia memerlukan penyelarasan yang lebih kukuh dalam aspek data, kepakaran, pembiayaan, pembangunan aset dan model perniagaan wakaf.
Kerjasama antara MAIN, Yayasan Waqaf Malaysia, agensi kerajaan, institusi kewangan Islam dan sektor swasta boleh diperkasakan supaya aset wakaf tidak bergerak secara bersendirian mengikut negeri.
Wakaf MARA MADANI (WMM) merupakan satu platform yang diwujudkan untuk mengumpul dana wakaf daripada orang ramai dan menguruskannya secara profesional dengan prinsip syariah.
Dana WMM akan dikembangkan dan hasil pelaburan yang terkumpul akan diagihkan bagi tujuan pendidikan, keusahawanan, kebajikan, pengangkutan, kesihatan dan aset wakaf.
Lihat bagaimana negara lain mengurus wakaf
Pengalaman beberapa negara Islam menunjukkan wakaf boleh dikembangkan jauh melampaui fungsi tradisional. Di Mesir, institusi wakaf mempunyai sejarah panjang dalam pengurusan aset dan pembangunan hartanah.
Turki pula mempunyai tradisi wakaf yang panjang dengan pelbagai aset sejarah dan komersial yang menjadi sebahagian daripada ekosistem sosial serta ekonominya.
Kuwait turut memperlihatkan bagaimana institusi wakaf boleh dikembangkan melalui pendekatan lebih strategik termasuk instrumen kewangan dan pelaburan.
Sudah tentu model negara lain tidak boleh disalin bulat-bulat ke Malaysia kerana struktur perundangan, pentadbiran dan konteks masyarakat berbeza.
Namun kita boleh belajar daripada prinsipnya. Wakaf perlu diurus sebagai aset amanah yang produktif, bukan sekadar aset yang disimpan.
Wakaf perlu dilihat sebagai pelaburan akhirat yang mempunyai kesan ekonomi Persepsi masyarakat terhadap wakaf juga perlu berubah.
Wakaf bukan hanya beri tanah untuk masjid
Wakaf juga boleh membiayai pendidikan anak-anak, menyediakan rumah untuk golongan memerlukan, membina pusat kesihatan, menyokong usahawan kecil dan menyediakan sumber pendapatan yang berterusan untuk kebajikan masyarakat.
Jika sebuah tanah wakaf dibangunkan sebagai kompleks komersial dan hasil sewanya digunakan membiayai pendidikan anak yatim, apakah itu kurang nilai wakaf berbanding tanah yang dibiarkan kosong?
Sudah tentu tidak. Yang penting ialah pembangunan tersebut mematuhi prinsip syariah, menjaga syarat pewakaf dan memastikan manfaatnya kembali kepada penerima yang sepatutnya.
Jangan tunggu semua tanah wakaf bernilai trilion ringgit menjadi angka semata-mata. Cabaran sebenar Malaysia bukan sekadar berapa nilai aset wakaf yang kita miliki.
Soalan yang lebih penting ialah berapa banyak daripada aset tersebut yang benar-benar menghasilkan manfaat kepada umat. Jika tanah wakaf bernilai tinggi tetapi tidak dibangunkan, nilainya kekal sebagai angka di atas kertas.
Sebaliknya, sebuah projek wakaf yang sederhana tetapi berjaya menjana pendapatan setiap bulan mungkin memberi manfaat jauh lebih besar kepada masyarakat dalam tempoh puluhan tahun.
Sebab itu ukuran kejayaan wakaf tidak sepatutnya hanya berdasarkan jumlah aset. Kita perlu melihat berapa banyak pendapatan dijana, berapa ramai penerima manfaat, berapa banyak peluang pekerjaan diwujudkan dan berapa besar sumbangannya kepada pendidikan, kesihatan serta kebajikan masyarakat.
Wakaf ialah amanah. Tetapi amanah tidak bermaksud aset perlu dibiarkan tidak disentuh. Sebaliknya, amanah menuntut aset itu diurus dengan penuh tanggungjawab supaya manfaatnya terus mengalir kepada generasi demi generasi.
Malaysia sudah mempunyai aset, institusi dan pengalaman. Yang diperlukan sekarang ialah keberanian untuk mempercepatkan transformasi pengurusan wakaf — daripada aset yang tersimpan kepada aset yang menjana, daripada tanah yang beku kepada kekayaan yang mengalir manfaatnya, dan daripada wakaf untuk hari ini kepada wakaf yang membiayai masa depan umat.
Kerana jika aset wakaf terus terbiar, yang rugi akhirnya bukan institusi. Yang rugi ialah umat Islam sendiri.
**** Azmi Tarmizi ialah Pengarang Eksekutif Sinar Harian